માસિકમાં વધુ લોહી કે દુખાવો: ફાઇબ્રોઇડ, એડેનોમાયોસિસ કે એન્ડોમેટ્રિઓસિસ?

માસિક રોજિંદા જીવનમાં અડચણ બને ત્યારે

દરેક મુસાફરીમાં શૌચાલયની ચિંતા, રાત્રે પેડ બદલવા ઊઠવું કે મરોડને કારણે કામ છૂટવું—આ તકલીફો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. મદદ માગતાં પહેલાં લોહીની ચોક્કસ માત્રા માપવાની જરૂર નથી. માસિકથી તમારી ઊંઘ, શક્તિ અને રોજિંદાં કામ પર કેવી અસર થાય છે તે ડૉક્ટરને જણાવો.

ફાઇબ્રોઇડ, એડેનોમાયોસિસ અને એન્ડોમેટ્રિઓસિસનાં લક્ષણો મળતાં આવતાં હોઈ શકે છે. આ નામો શરીરમાં થતા જુદા ફેરફારો દર્શાવે છે અને એકથી વધુ સ્થિતિ સાથે હોઈ શકે છે. તપાસનો હેતુ તમારા લક્ષણોનું કારણ સમજવાનો અને તમારી પ્રાથમિકતાઓ પ્રમાણે સંભાળ નક્કી કરવાનો છે.

આ ત્રણ સ્થિતિઓમાં શું તફાવત છે?

ફાઇબ્રોઇડ: ગર્ભાશયના સ્નાયુમાંથી બનેલી ગાંઠો

ફાઇબ્રોઇડ ગર્ભાશયના સ્નાયુમાંથી બનતી બિનકૅન્સરયુક્ત ગાંઠો છે. તે અંદરના પોલાણ તરફ, દીવાલની અંદર કે બહારની તરફ વધી શકે છે. કેટલીક ગાંઠોથી કોઈ તકલીફ થતી નથી. બીજી ગાંઠોથી વધુ લોહી કે દબાણની તકલીફ થઈ શકે છે; કદની સાથે ગાંઠનું સ્થાન પણ મહત્વનું છે. સ્કેનમાં મળેલો ફાઇબ્રોઇડ બધા લક્ષણોનું એકમાત્ર કારણ હોય તે જરૂરી નથી.

એડેનોમાયોસિસ: સ્નાયુની અંદર અંદરના પડ જેવું પેશીદ્રવ્ય

આ સ્થિતિમાં ગર્ભાશયના અંદરના પડ જેવું પેશીદ્રવ્ય સ્નાયુની દીવાલની અંદર હોય છે. ગર્ભાશય મોટું થઈ શકે છે અને દબાવતાં દુખી શકે છે. વધુ લોહી અને દુખાવાવાળું માસિક તેની તપાસનાં સામાન્ય કારણો છે, જોકે કેટલીક વ્યક્તિઓને બહુ ઓછાં લક્ષણો હોય છે.

એન્ડોમેટ્રિઓસિસ: ગર્ભાશયની બહાર અંદરના પડ જેવું પેશીદ્રવ્ય

આ સ્થિતિમાં ગર્ભાશયના અંદરના પડ જેવું પેશીદ્રવ્ય ગર્ભાશયની બહાર હોય છે, જેમ કે અંડાશય પર કે પેલ્વિસની અંદરની સપાટી પર. આંતરડાં અથવા મૂત્રાશયની આસપાસના ભાગો પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. તેનાથી સોજો, પેશીઓમાં ચોંટ અને દુખાવો થઈ શકે છે. આ એડેનોમાયોસિસથી અલગ સ્થિતિ છે, પરંતુ બંને સાથે હોઈ શકે છે. એડેનોમાયોસિસ વિશે NHSની માહિતી (English) અને એન્ડોમેટ્રિઓસિસની માહિતી (English) વાંચો.

ડૉક્ટરને કઈ વિગતો જણાવવી?

લોહી આવવાની રીત: એકસાથે ખૂબ લોહી આવવું, ગઠ્ઠા, કપડાં ભીનાં થવાં, રાત્રે પેડ બદલવા પડવા અને માસિકના કુલ દિવસો નોંધો. દર એક-બે કલાકે પેડ કે ટેમ્પોન બદલવું પડતું હોય અથવા સાત દિવસથી વધુ લોહી આવતું હોય તો ચર્ચા કરો. જુદાં ઉત્પાદનો જુદી માત્રામાં લોહી શોષે છે, તેથી માત્ર પેડની ગણતરીથી ગંભીરતા નક્કી થતી નથી.

દુખાવો અને દબાણ: દુખાવો ક્યારે શરૂ થાય છે અને બે માસિક વચ્ચે પણ રહે છે કે નહીં તે નોંધો. સંભોગ, પેશાબ કે મળત્યાગ વખતે દુખાવો પણ જણાવો, ખાસ કરીને જો તે માસિકના ચક્ર સાથે જોડાયેલો હોય. પેટના નીચેના ભાગમાં દબાણ, કબજિયાત કે વારંવાર પેશાબ ફાઇબ્રોઇડ સાથે થઈ શકે છે, પણ તેનાં બીજાં કારણો પણ હોય છે.

શક્તિ: અસામાન્ય થાક, ધબકારા વધતા લાગવા કે શ્વાસ ચઢવો જણાવો. સતત લોહી જવાથી આયર્નની ઊણપ અને એનિમિયા થઈ શકે છે. લોહી આવવું નિયંત્રિત કરવાની સાથે હિમોગ્લોબિન વધારવાની સારવાર પણ જરૂરી હોઈ શકે છે.

ડૉક્ટરની મદદ ક્યારે લેવી?

લક્ષણો વારંવાર રોજિંદાં કામમાં અડચણ કરે, દુખાવો વધે, અથવા બે માસિક વચ્ચે કે સંભોગ પછી લોહી આવે તો ડૉક્ટરને મળો. રજોનિવૃત્તિ પછી કોઈ પણ રક્તસ્રાવની તપાસ થવી જોઈએ. પેલ્વિક દુખાવા સાથે તાવ કે અસામાન્ય સ્રાવ હોય તો જલદી સલાહ લો. પેલ્વિક દુખાવાનાં ચેતવણીચિહ્નો (English) પણ વાંચી શકો છો.

શું બીજું કોઈ કારણ હોઈ શકે?

હા. ગર્ભાશયની અંદર પોલિપ, અંડબીજ છૂટવાની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર, લોહી જામી જવાની પ્રક્રિયાના વિકાર, કેટલીક દવાઓ અને કૉપર-ટી વધુ રક્તસ્રાવમાં ફાળો આપી શકે છે. પેલ્વિક ચેપ, અંડાશયની સિસ્ટ, આંતરડાં કે મૂત્રાશયની સમસ્યા અને પેલ્વિક-ફ્લોરના સ્નાયુઓની તકલીફ પણ દુખાવો આપી શકે છે. જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં ગર્ભાવસ્થાને લગતા રક્તસ્રાવને પણ ધ્યાનમાં લેવો પડે છે. ક્યારેક અસામાન્ય રક્તસ્રાવ ગર્ભાશયના અંદરના પડમાં એવા ફેરફારનો સંકેત હોય છે જેની વધુ તપાસ જરૂરી હોય.

બધી દવાઓની યાદી લાવો, ખાસ કરીને લોહી જામવા પર અસર કરતી દવાઓની. ડૉક્ટરે લખેલી દવા જાતે બંધ ન કરો. વધુ માસિકનાં લક્ષણોનું પાનું શરૂઆતની માહિતી આપે છે.

તપાસથી શું જાણી શકાય?

સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત તમારા ચક્ર, લક્ષણો, અગાઉની સારવાર અને ગર્ભધારણની યોજના વિશે પૂછશે. શારીરિક તપાસ મદદરૂપ થઈ શકે છે; તેને સમજાવીને તમારી સંમતિ લેવી જોઈએ. અંદરની તપાસ કે સ્કેન વિશે ચિંતા હોય તો જણાવો જેથી વિકલ્પો પર વાત થઈ શકે.

• બ્લડ કાઉન્ટ: હિમોગ્લોબિન અને લોહીની ઊણપ તપાસે છે. આયર્નની તપાસ કે પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ જેવી બીજી તપાસો પરિસ્થિતિ પ્રમાણે થાય છે.
• પેલ્વિક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: ફાઇબ્રોઇડ, ગર્ભાશયની દીવાલ અને અંડાશયના મૂલ્યાંકનમાં મદદ કરે છે. યોગ્ય હોય અને તમને સ્વીકાર્ય હોય તો યોનિમાર્ગે કરેલો સ્કેન વધુ વિગત આપી શકે છે.
• MRI: કેટલાક તારણો સ્પષ્ટ કરવા, ઊંડા એન્ડોમેટ્રિઓસિસનું મૂલ્યાંકન કરવા કે પ્રક્રિયાની યોજના બનાવવા મદદરૂપ થઈ શકે છે. દરેકને તેની જરૂર હોતી નથી.
• હિસ્ટેરોસ્કોપી કે પેશીનો નમૂનો: અમુક પ્રકારના રક્તસ્રાવ અથવા જોખમી પરિબળોમાં ગર્ભાશયના પોલાણ કે અંદરના પડની તપાસ માટે સૂચવાય છે. હિસ્ટેરોસ્કોપીમાં ગર્ભાશયના મુખમાંથી પાતળો કેમેરો અંદર જાય છે.

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સામાન્ય હોવા છતાં એન્ડોમેટ્રિઓસિસ હોઈ શકે છે. લક્ષણો ચાલુ રહે તો નિષ્ણાત દ્વારા આગળની તપાસ જરૂરી હોઈ શકે છે. પસંદ કરેલા કિસ્સામાં પેટના નાના છિદ્રોમાંથી કેમેરાની તપાસ, એટલે કે લેપ્રોસ્કોપી, વિચારવામાં આવે છે. NICEની એન્ડોમેટ્રિઓસિસ માર્ગદર્શિકા (English) આ અભિગમ સમજાવે છે.

સારવાર કેવી રીતે જુદી પડે છે?

સારવારમાં લક્ષણો, સંભવિત કારણ અને તમારી પ્રાથમિકતાઓ સાથે ધ્યાનમાં લેવાય છે. તકલીફ ન આપતા ફાઇબ્રોઇડનું નિરીક્ષણ રાખી શકાય છે. વધુ લોહી કે દુખાવામાં દવા મદદ કરી શકે છે: લોહી ઓછું કરવાની દવા, સોજો અને દુખાવો ઘટાડવાની દવા અથવા હોર્મોનલ સારવાર વિકલ્પો છે. કેટલીક વ્યક્તિઓને હોર્મોન છોડતી ગર્ભાશયની અંદર મૂકવાની સિસ્ટમ મદદરૂપ થાય છે. પસંદગી પહેલાં તમારી તબિયત અને ગર્ભધારણની યોજના જોવી જરૂરી છે.

ફાઇબ્રોઇડમાં સર્જરીથી ગર્ભાશય રાખીને ગાંઠો કાઢી શકાય છે (માયોમેક્ટૉમી), અથવા ગર્ભાશય કાઢી શકાય છે (હિસ્ટેરેક્ટૉમી). પોલાણમાં ઊપસેલા કેટલાક ફાઇબ્રોઇડ ગર્ભાશયના મુખના રસ્તે કાઢી શકાય છે. એમ્બોલાઇઝેશન અને પસંદ કરેલી એબ્લેશન પદ્ધતિઓ પણ ચર્ચાના વિકલ્પો છે. ફાઇબ્રોઇડની સારવારની વિગતવાર માર્ગદર્શિકા (English)માં સરખામણી છે.

એડેનોમાયોસિસમાં ઘણી વાર લક્ષણો નિયંત્રિત કરતી દવા કે હોર્મોન છોડતી ઇન્ટ્રાયૂટેરિન સિસ્ટમથી શરૂઆત થાય છે. ગંભીર લક્ષણો ચાલુ રહે તો સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત હિસ્ટેરેક્ટૉમી સહિતના આગળના વિકલ્પો સમજાવી શકે છે. એન્ડોમેટ્રિઓસિસમાં દુખાવાની સારવાર, હોર્મોનલ દવા અથવા નિષ્ણાત સર્જરી જરૂરી હોઈ શકે છે; જરૂર હોય ત્યાં પ્રજનન અને લાંબા સમયના દુખાવા માટે પણ મદદ મળે છે. માત્ર ગર્ભાશય કાઢવાથી એન્ડોમેટ્રિઓસિસનો દુખાવો દૂર થવાની ખાતરી મળતી નથી.

ઇન્ટરવેન્શનલ રેડિયોલૉજી ક્યાં મદદ કરી શકે?

ફાઇબ્રોઇડને કારણે લક્ષણો ધરાવતી પસંદ કરેલી વ્યક્તિઓમાં યૂટેરિન આર્ટરી એમ્બોલાઇઝેશન ગર્ભાશય રાખીને ફાઇબ્રોઇડ નાનું કરવાનો વિકલ્પ છે. ઇન્ટરવેન્શનલ રેડિયોલૉજિસ્ટ ધમનીમાં પાતળો કેથેટર પહોંચાડી નાના કણો આપે છે, જેથી ફાઇબ્રોઇડનો લોહીનો પુરવઠો ઓછો થાય છે.

નિર્ણયમાં સ્કેન, રક્તસ્રાવની રીત, બીજા સંભવિત કારણો અને ભવિષ્યની ગર્ભધારણ યોજના જોવામાં આવે છે. પ્રક્રિયા પછીનો દુખાવો, ચેપ, અંડાશયના કાર્ય પર સંભવિત અસર અને ફરી સારવારની શક્યતા વિશે વાત કરો. આ એન્ડોમેટ્રિઓસિસની સામાન્ય સારવાર નથી. એડેનોમાયોસિસ માટે અલગ નિષ્ણાત ચર્ચા જરૂરી છે; ફાઇબ્રોઇડની સારવારની યોજના આપમેળે તેને લાગુ કરી શકાય નહીં.

એમ્બોલાઇઝેશન પછી મરોડ અને થાક થઈ શકે છે, તેથી મદદ અને આરામનો સમય રાખો. સુધારો અને ગાંઠ નાની થવી સમય સાથે થાય છે. કામ પર પાછા ફરવું તમારી રિકવરી અને કામના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. ACR/RSNAની સારવારની માહિતી (English) અને Guy’s and St Thomas’ની રિકવરી સલાહ (English) વાંચો.

ભવિષ્યમાં ગર્ભધારણ કરવું હોય તો?

આ વાત શરૂઆતમાં જ જણાવો, ભલે હમણાં માત્ર ભવિષ્યની શક્યતા હોય. ગર્ભાશય રહેવું અને પ્રજનનક્ષમતા જળવાવી એ અલગ બાબતો છે. માયોમેક્ટૉમી, એમ્બોલાઇઝેશન અને એબ્લેશનની અસરો અલગ હોય છે; નિર્ણય પહેલાં સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત અને IR ટીમ સાથે ઉપલબ્ધ પુરાવા અને અનિશ્ચિતતાઓની ચર્ચા કરો.

એન્ડોમેટ્રિયલ એબ્લેશન અને ફાઇબ્રોઇડ એબ્લેશન અલગ છે. પહેલીમાં લોહી ઓછું કરવા અંદરના પડની સારવાર થાય છે; બીજીમાં ફાઇબ્રોઇડને લક્ષ્ય બનાવાય છે. ભવિષ્યમાં ગર્ભધારણ ઇચ્છતા હો તો એન્ડોમેટ્રિયલ એબ્લેશન યોગ્ય નથી. તે ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિ નથી અને તેના પછી ગર્ભાવસ્થા જોખમી હોઈ શકે છે. હિસ્ટેરેક્ટૉમી પછી ગર્ભ ધારણ કરી શકાતો નથી. એન્ડોમેટ્રિઓસિસની સારવારમાં પણ તમે ગર્ભધારણનો પ્રયાસ કરો છો કે નહીં તે ધ્યાનમાં લેવું પડે છે.

પરામર્શ વખતે પૂછવાના પ્રશ્નો

• મારા રક્તસ્રાવ કે દુખાવાનું સૌથી સંભવિત કારણ કયું છે? શું બે સ્થિતિ સાથે હોઈ શકે?
• શું લોહીની ઊણપ છે અને તેની સારવાર કેવી રીતે થશે?
• પહેલાં શું અજમાવી શકાય અને અસરની સમીક્ષા ક્યારે થશે?
• દરેક વિકલ્પની ગર્ભધારણ, રિકવરી અને ફરી પ્રક્રિયાની શક્યતા પર શું અસર છે?
• રાહ જોતી વખતે લોહી કે દુખાવો વધે તો શું કરવું?

અગાઉના સ્કેન અને રિપોર્ટ, દવાઓની યાદી અને લક્ષણોની ટૂંકી નોંધ લાવો. પરામર્શની તૈયારીનું પાનું આ બધું ગોઠવવામાં મદદ કરી શકે છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો

શું આ સ્થિતિઓ સાથે હોઈ શકે?

હા. ફાઇબ્રોઇડ મળ્યો હોય છતાં એડેનોમાયોસિસ કે એન્ડોમેટ્રિઓસિસ હોઈ શકે છે. એક નિદાન પહેલેથી જાણીતું હોય તો પણ ચાલુ રહેતા લક્ષણોની સમીક્ષા જરૂરી છે.

શું વધુ લોહી આવવું એટલે હંમેશાં ફાઇબ્રોઇડ?

ના. રક્તસ્રાવની રીત, શારીરિક તપાસ અને યોગ્ય પરીક્ષણો કારણ સમજવામાં મદદ કરે છે. લક્ષણોની યાદીથી નિદાન નક્કી થઈ શકતું નથી.

સ્કેન સામાન્ય હોય તો શું દુખાવો અવગણવો?

ના. દુખાવાથી કયાં કામ અટકે છે તે જણાવો અને દુખાવો ચાલુ રહે તો ફરી સલાહ લો. એન્ડોમેટ્રિઓસિસ જેવા કેટલાક કારણોમાં સામાન્ય અલ્ટ્રાસાઉન્ડથી આગળની તપાસ જરૂરી હોઈ શકે છે.

આગળ વાંચો

• વધુ માસિક: લક્ષણો અને તપાસ
• ફાઇબ્રોઇડ અને સારવાર વિશે વિગતવાર માહિતી (English)
• ફાઇબ્રોઇડ એમ્બોલાઇઝેશન ચિત્રોથી સમજો
• પેલ્વિક દુખાવાની બીજી રીતો
• પરામર્શની તૈયારી કરો