ભારે પગ અને ઊપસેલી શિરાઓ: રોજ શું મદદ કરી શકે?

રોજની સંભાળથી શું બદલાઈ શકે

લાંબો સમય ઊભા રહ્યા પછી પગમાં દુખાવો કે ભારેપણું રોજનાં કામ મુશ્કેલ બનાવી શકે. વેરિકોઝ વેઇન્સમાં કેટલાક વાલ્વ લોહીને હૃદય તરફ યોગ્ય રીતે આગળ જવા દેતા નથી. લોહી પાછળ વહી શકે અને પગની શિરાઓમાં દબાણ વધી શકે.

હલનચલન, જરૂર હોય ત્યારે વજન ઘટાડવું, ચામડીની સંભાળ અને સલાહ મુજબ કમ્પ્રેશનથી લક્ષણોમાં મદદ મળી શકે. આ ઉપાયોથી પહેલેથી થયેલી વેરિકોઝ વેઇન્સ ગાયબ થાય કે ખરાબ વાલ્વ સુધરે તેની ખાતરી નથી. સારી ટેવો છતાં સારવારની જરૂર પડવી તમારી ભૂલ નથી. આ સલાહ તપાસને પૂરક છે; સૂજેલા કે દુખતા પગનું કારણ તેનાથી નક્કી થતું નથી.

વજન ઘટાડવાથી મદદ મળે?

વજન તંદુરસ્ત મર્યાદાથી વધુ હોય તો ધીમે-ધીમે ઘટાડવાથી પગ પરનો ભાર ઘટે અને શિરાનાં લક્ષણોમાં મદદ મળી શકે. વજન પહેલેથી યોગ્ય હોય તો વધુ વજન ઘટાડવું વેરિકોઝ વેઇન્સની સારવાર નથી. ચોક્કસ કેટલા કિલો ઘટાડવાથી ખરાબ વાલ્વ ઠીક થશે એવો કોઈ લક્ષ્યાંક નથી.

જાળવી શકાય એવા ફેરફારો પસંદ કરો: નિયમિત ભોજન, શાકભાજી, યોગ્ય પ્રોટીન અને પ્રમાણસર ખોરાક, ઓછાં મીઠાં પીણાં તથા તમારી તબિયત મુજબ પ્રવૃત્તિ. ડાયાબિટીસ, બીજી બીમારી કે વારંવાર નિષ્ફળ ડાયેટથી મુશ્કેલી હોય તો આહાર નિષ્ણાત મદદ કરી શકે. ખૂબ કડક ડાયેટ, “વેઇન ડિટોક્સ” વસ્તુઓ અને સપ્લિમેન્ટ તપાસ કે સંતુલિત ખોરાકનું સ્થાન લેતાં નથી.

વજનનું લક્ષ્ય પૂરું થાય ત્યાં સુધી લોહી વહેવાની, ચામડીની ઈજા કે ઘાની તપાસ ટાળશો નહીં. પૂરક સંભાળ અને સારવારની યોજના સાથે થઈ શકે.

પિંડીના સ્નાયુઓ સક્રિય રાખો

ચાલતી વખતે પિંડીના સ્નાયુઓ પમ્પની જેમ કામ કરે છે. ટેબલ પર બેસવાના, વાહનમાં રહેવાના કે એક જગ્યાએ ઊભા રહેવાના લાંબા સમય વચ્ચે શક્ય હોય ત્યારે થોડું ચાલો. બેસીને ઘૂંટીને હળવેથી ઉપર-નીચે હલાવવાથી પણ પિંડી સક્રિય રહી શકે. તમારી આરામદાયક ક્ષમતા પ્રમાણે શરૂ કરો; સૌ માટે એકસરખો વ્યાયામ યોગ્ય નથી.

આરામ કરતી વખતે અનુકૂળ હોય તો પગને તકિયાનો ટેકો આપો. ઘૂંટણ પાછળ સખત ધારનું દબાણ ન પડે તેનું ધ્યાન રાખો. પગ ઊંચો રાખતાં પંજામાં દુખે, અથવા ચાલતાં વારંવાર પિંડીમાં દુખાવો થાય અને ચાલવાનું બંધ કરતાં ઘટે, તો ડૉક્ટરને જણાવો: ધમનીની તકલીફ પણ હોઈ શકે. અચાનક દુખાવો કે એક પગમાં નવો સોજો હોય ત્યારે પરાણે કસરત કરશો નહીં.

ચામડીની સંભાળ અને કમ્પ્રેશન

ઘૂંટી અને પગના નીચેના ભાગમાં ખંજવાળ, રંગ બદલાવ, ચામડી ફાટવી કે ઘા છે કે નહીં તે જુઓ. સૂકી, ઘા વગરની ચામડી પર મોઇશ્ચરાઇઝર લગાવો અને ઊપસેલી શિરાઓ પર ખંજવાળવા કે ઈજાથી બચો. ઘા, ફેલાતી લાલાશ કે વધતા એક્ઝિમામાં જાતે વારંવાર ક્રીમ બદલવાને બદલે તપાસ કરાવો.

પસંદ કરેલા દર્દીઓમાં મેડિકલ કમ્પ્રેશન દુખાવો અને સોજો ઘટાડી શકે, પરંતુ દબાણ, લંબાઈ અને માપ વ્યક્તિ પ્રમાણે હોવાં જોઈએ. દરેક દેખાતી શિરા માટે તે જરૂરી નથી. સૌથી કડક મોજાં ન ખરીદો અને બીજાનું પ્રિસ્ક્રિપ્શન ન અપનાવો, ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ, સુન્નપણું કે ધમનીમાં ઓછા લોહીપ્રવાહની શંકા હોય ત્યારે. સાથેના સ્ટોકિંગના લેખમાં માપ અને પહેરવાની રીત સમજાવી છે.

ક્યારે માત્ર રોજની સંભાળ પૂરતી નથી

સતત દુખાવો, સોજો, ચામડીમાં ફેરફાર, રૂઝાયેલો કે ચાલુ પગનો અલ્સર અથવા લોહી વહે તો રક્તવાહિનીની તપાસ યોગ્ય છે. ડુપ્લેક્સ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પાછળ વહેતું લોહી ઓળખવા અને સારવારની યોજના બનાવવામાં મદદ કરે છે. તારણો અને પસંદગી પ્રમાણે શિરાની અંદર ગરમીથી સારવાર, ફોમ સ્ક્લેરોથેરાપી કે ઑપરેશન વિકલ્પ હોઈ શકે; પૂરક ઉપાયો આ ચર્ચાનું સ્થાન લેતા નથી.

યોગ્ય પ્રક્રિયાની ચર્ચા પહેલાં લાંબા સમય સુધી સ્ટોકિંગ પહેરીને “નિષ્ફળ” થવું જરૂરી નથી. યોગ્ય ઇન્ટરવેન્શન શક્ય હોય ત્યારે NICE કમ્પ્રેશનને આપમેળે મુખ્ય કાયમી સારવાર ગણતું નથી. ગર્ભાવસ્થા અને બીજી પરિસ્થિતિમાં યોજના બદલાઈ શકે.

આગળ વાંચો

• વેરિકોઝ વેઇન્સની સંપૂર્ણ માહિતી (અંગ્રેજીમાં)
• દુખતા, સૂજેલા પગ: કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ જોઈએ?