પગમાં દુખાવો: ધમની, શિરા કે ચેતાની સમસ્યા?

લક્ષણોની રીત એક સંકેત છે, નિદાન નહીં

બે વ્યક્તિ “પગમાં દુખાવો” કહે, પણ બંનેની તપાસ અલગ હોઈ શકે. કોઈને બસ સ્ટોપ સુધી ચાલતાં પિંડીમાં દુખે છે. કોઈના પગ આખો દિવસ ઊભા રહ્યા પછી ભારે લાગે છે. કોઈને કમરથી પગ સુધી ઝણઝણાટી થાય છે. માત્ર દુખાવો થાય છે તે કરતાં તે ક્યાં થાય છે, શેનાથી શરૂ થાય છે અને શેનાથી ઓછો થાય છે તે વધુ ઉપયોગી માહિતી છે.

ધમનીઓ પગ સુધી લોહી પહોંચાડે છે, શિરાઓ લોહીને હૃદય તરફ પાછું લઈ જાય છે અને ચેતા સંદેશા પહોંચાડે છે. આમાંથી કોઈની પણ સમસ્યા ચાલવામાં કે આરામમાં તકલીફ કરી શકે. સાંધા અને સ્નાયુઓની સમસ્યા પણ કારણ હોઈ શકે. એકથી વધુ સમસ્યા સાથે હોઈ શકે; માત્ર લક્ષણોની યાદી જોઈને સારવાર નક્કી કરી શકાતી નથી.

આ ત્રણ પ્રકારનાં લક્ષણો વિશે જણાવો

આ લક્ષણોમાં સમાનતા હોઈ શકે. બેસવાથી રાહત મળે એટલે સમસ્યા ચોક્કસ કરોડરજ્જુની જ છે એવું નથી. ઊપસેલી શિરા દેખાય એટલે બધો દુખાવો તેનાથી જ છે એવું પણ નથી. વેરિકોઝ વેઇન્સ દેખાતી હોય તોપણ ઠંડા પગ કે ઘાને અવગણવા નહીં.

શરૂઆતની તપાસ શા માટે અગત્યની છે

ડૉક્ટર લક્ષણો કેવી રીતે શરૂ થયાં તે પૂછે છે, પગ તપાસે છે અને ડાયાબિટીસ, તમાકુના ઉપયોગ, અગાઉના લોહીના ગઠ્ઠા તથા સારવાર વિશે જાણે છે. રક્તસંચારની તપાસમાં ઘૂંટી અને બાહુના બ્લડ પ્રેશરની સરખામણી થઈ શકે. ધમનીનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ લોહીની આપૂર્તિ જુએ છે. વેનસ ડુપ્લેક્સ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ શિરાઓ અને લોહીના ઊલટા પ્રવાહની તપાસ કરે છે. બંને જુદા સવાલોના જવાબ આપે છે.

લક્ષણો પ્રમાણે કમર કે ચેતાની તપાસ પણ યોગ્ય હોઈ શકે. સ્કેન કોઈ ચોક્કસ તબીબી સવાલનો જવાબ આપે ત્યારે ઉપયોગી છે. તપાસ પહેલાં જ એન્જિયોગ્રામ કે કરોડરજ્જુનો MRI કરાવવો દરેક માટે આગળનું પગલું નથી. જૂના રિપોર્ટ અને ચિત્રો સાથે લાવો, જેથી બધી તપાસ સાથે સમજી શકાય.

સારવાર પણ અલગ હોય છે

સ્થિર PADનાં લક્ષણોમાં આયોજનબદ્ધ ચાલવાનો કાર્યક્રમ, દવાઓ અને હૃદય તથા રક્તવાહિનીનાં જોખમોનું નિયંત્રણ ઉપયોગી થઈ શકે. અમુક અવરોધમાં એન્જિયોપ્લાસ્ટી, સ્ટેન્ટ કે બાયપાસ ઑપરેશન જરૂરી બને છે. વેરિકોઝ વેઇન્સમાં પ્રવૃત્તિ અંગેની સલાહ, યોગ્ય તપાસ પછી આપેલા કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ અથવા ખરાબ પ્રવાહવાળી શિરાની સારવાર થઈ શકે. ચેતા કે કરોડરજ્જુની સમસ્યા માટે તેની પોતાની યોજના જોઈએ.

માત્ર પગ દુખે કે શિરાઓ દેખાય એટલે કસાવવાળા સ્ટોકિંગ્સ પહેરવાનું શરૂ ન કરો; પહેલાં ધમનીનો રક્તસંચાર તપાસવો જરૂરી હોઈ શકે. તેવી જ રીતે નવું અને ખૂબ દુખાવાવાળું લક્ષણ થાય ત્યારે જબરદસ્તી કસરત ચાલુ ન રાખો. સ્થિર PADમાં મદદરૂપ સલાહ દરેક નવા લક્ષણ પર લાગુ પડતી નથી. કઈ સલાહ યોગ્ય છે તે નિદાન નક્કી કરે છે.

ક્યારે રાહ ન જોવી

ન રૂઝાતો ઘા, કાળી પડતી પગની આંગળી કે આરામમાં પણ દુખાવો હોય તો વહેલી તપાસ જોઈએ. અચાનક વધતી નબળાઈ, અથવા કમર અને પગનાં લક્ષણો સાથે પેશાબ કે મળ પરના નિયંત્રણની નવી તકલીફ હોય તો સામાન્ય મુલાકાતની રાહ ન જુઓ.

ડૉક્ટરને ચોક્કસ માહિતી આપો

આયોજિત મુલાકાત પહેલાં લખી લો કે તકલીફ ક્યાંથી શરૂ થાય છે, શેનાથી વધે છે અને શેનાથી રાહત મળે છે. અંતરનો અંદાજ આપવા કરતાં રોજના ઓળખીતા રસ્તાનું ઉદાહરણ આપો. સોજો કેટલો સમય રહે છે અને પગરખાંની ફિટિંગ, ચામડીના રંગ કે સંવેદનામાં શું ફેરફાર થયો છે તે જણાવો. અમદાવાદ હોય કે ગુજરાતનું બીજું શહેર, શરૂઆત સ્પષ્ટ લક્ષણોની માહિતી અને શારીરિક તપાસથી થાય છે; પછી યોગ્ય સવાલનો જવાબ આપતી તપાસ પસંદ થાય છે.

આગળ વાંચો

• ચાલતાં પગમાં દુખાવાની સંપૂર્ણ માહિતી (અંગ્રેજીમાં)
• વેરિકોઝ વેઇન્સની સંપૂર્ણ માહિતી (અંગ્રેજીમાં)