રાત્રે વારંવાર પેશાબ: શું હંમેશાં પ્રોસ્ટેટ જ કારણ છે?

પેશાબ માટે વારંવાર ઊંઘ કેમ ખૂલે છે?

તમે સૂઈ જાઓ, પેશાબ માટે ઊઠો અને થોડી વાર પછી ફરી જવું પડે. સવારે થાક લાગે. ખાસ કરીને અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં પ્રોસ્ટેટ વધેલું લખ્યું હોય ત્યારે તેને જ કારણ માની લેવું સહેલું છે. પરંતુ કારણ મૂત્રાશય, શરીરમાં બનતા પેશાબની માત્રા કે ઊંઘમાં ખલેલ પણ હોઈ શકે.

ઊંઘમાંથી ઊઠીને પેશાબ કરવા જવું તેને નોક્ટૂરિયા કહે છે. સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેને આ તકલીફ થઈ શકે છે. આ લેખ પુખ્ત વયના લોકો માટે છે અને પ્રોસ્ટેટ ક્યારે કારણ બની શકે તે સમજાવે છે. સમસ્યા નવી હોય, વધતી હોય, ઊંઘ બગાડતી હોય કે રાત્રે પડી જવાનો ડર હોય તો ડૉક્ટર સાથે વાત કરો. ખૂબ તકલીફ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવાની જરૂર નથી.

પહેલો ઉપયોગી સવાલ છે: પેશાબની હાજતથી ઊંઘ ખૂલે છે, કે બીજા કારણે જાગ્યા પછી પેશાબ કરી લો છો? એક જવાબથી નિદાન થતું નથી, પરંતુ તપાસની દિશા નક્કી કરવામાં મદદ મળે છે.

વધુ માહિતી: Guy’s and St Thomas’: nocturia

દરેક વખતે થોડો પેશાબ કે વધારે માત્રા?

વારંવાર થોડી માત્રા આવવી તીવ્ર હાજત, બળતરા કે મૂત્રાશય પૂરું ખાલી ન થવા સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે. વારંવાર સારી એવી માત્રા નીકળે તો શરીરમાં પેશાબ વધુ બનતો હોવાની શક્યતા જોવામાં આવે છે. બંને સ્થિતિ સાથે પણ હોઈ શકે.

કેટલાક લોકોમાં આખા દિવસના પેશાબનો અસામાન્ય રીતે મોટો ભાગ ઊંઘ દરમિયાન બને છે. તેને નોક્ટર્નલ પોલીયૂરિયા કહે છે. મોડી સાંજે ખૂબ પીણાં લેવાં એક કારણ હોઈ શકે. દિવસે પગમાં ભરાયેલું પ્રવાહી સૂઈ જવાથી લોહીમાં પાછું ફરે છે અને કિડની દ્વારા બહાર નીકળે છે, તેથી રાત્રે પેશાબ વધી શકે. હૃદય, કિડની કે ઊંઘ સંબંધિત બીમારીની તપાસ પણ જરૂરી હોઈ શકે.

માત્ર કેટલી વાર ગયા તે ગણવાથી આ તફાવત સમજાતો નથી. “ચાર વાર જાઉં છું” સાથે સમય અને માત્રાની ડાયરી વધુ ઉપયોગી માહિતી આપે છે.

વધુ માહિતી: BAUS: producing too much urine at night

વધેલું પ્રોસ્ટેટ ક્યારે કારણ હોઈ શકે?

પ્રોસ્ટેટ મૂત્રાશયની નીચે હોય છે અને મૂત્રમાર્ગના શરૂઆતના ભાગને ઘેરે છે. મૂત્રમાર્ગથી પેશાબ બહાર જાય છે. બિનાઇન પ્રોસ્ટેટિક હાઇપરપ્લેસિયા (BPH) એટલે કેન્સર વિના પ્રોસ્ટેટ વધવું. માર્ગની આસપાસ વધેલી પેશી પેશાબ નીકળવામાં અવરોધ કરી શકે છે.

ધાર નબળી કે અટકી-અટકીને આવવી, શરૂ થવામાં વાર લાગવી, જોર કરવું, પછી ટીપાં પડવાં અને પૂરું ખાલી ન થયાની લાગણી તેના સંકેત હોઈ શકે. અચાનક હાજત અને રાત્રે વારંવાર પેશાબ પણ થઈ શકે. અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં લખેલા કદથી લક્ષણોની તીવ્રતા પૂરેપૂરી નક્કી થતી નથી.

BPH અને પ્રોસ્ટેટ કેન્સર અલગ સ્થિતિ છે, જોકે એક વ્યક્તિને બંને હોઈ શકે. અગાઉથી BPH હોય તો પણ લોહી દેખાય કે લક્ષણો બદલાય તેની તપાસ કરાવો. પ્રોસ્ટેટ વિશે વિસ્તૃત માહિતી વાંચો.

વધુ માહિતી: NIDDK: benign prostate enlargement

બીજાં કયાં કારણો હોઈ શકે?

• ડાયાબિટીસ: વધુ પેશાબ સાથે ખૂબ તરસ, થાક, ઝાંખું દેખાવું કે કારણ વિના વજન ઘટવું હોય તો લોહીની શર્કરાની તપાસ કરાવો. માત્ર લક્ષણોથી ડાયાબિટીસ નક્કી થતો નથી.
• અતિસક્રિય મૂત્રાશય: અચાનક એવી હાજત જેને રોકવી મુશ્કેલ હોય, ક્યારેક લીકેજ સાથે, વારંવાર થોડો પેશાબ આવવાનું કારણ હોઈ શકે.
• ચેપ: બળતરા, દુખાવો, નવી તીવ્ર હાજત, તાવ કે લોહી પેશાબના ચેપ તરફ સંકેત કરી શકે. પુરુષોમાં ચેપની શંકા હોય તો વહેલી સલાહ લો.
• ઊંઘની સમસ્યા: મોટા નસકોરાં, ઊંઘમાં શ્વાસ અટકવો અને દિવસે ખૂબ ઊંઘ આવવી સ્લીપ એપ્નિયાના સંકેત હોઈ શકે. ખરાબ ઊંઘથી પણ બાથરૂમના ફેરા વધી શકે.
• દવાઓ અને પીણાં: પેશાબ વધારતી ગોળીઓ અને બીજી કેટલીક દવાઓ માત્રા વધારે છે. ચા, કૉફી, દારૂ અને મોડી રાત્રે ખૂબ પીણાં લેવાં પણ અસર કરી શકે.

પગનો સોજો, કબજિયાત, અગાઉ થયેલી પેશાબની પ્રક્રિયા અને ચેતાતંત્રની બીમારી વિશે જણાવો. મૂત્રમાર્ગ સાંકડો થવાથી કે મૂત્રાશયનો સ્નાયુ નબળો પડવાથી પણ ખાલી કરવામાં મુશ્કેલી થાય છે. એક કરતાં વધુ કારણ હોય તો સારવારમાં બધાં ધ્યાનમાં લેવાં પડે.

વધુ માહિતી: NIDDK: symptoms of diabetes

વધુ માહિતી: NHS: sleep apnoea

ક્યારે વહેલી મદદ લેવી?

પેશાબમાં દેખીતું લોહી, પેશાબની તકલીફ સાથે તાવ કે ધ્રુજારી, અથવા કમર/પડખામાં દુખાવો અને ઊલટી હોય તો તાત્કાલિક તપાસ કરાવો. તેને ઉંમર કે જૂની પ્રોસ્ટેટની સમસ્યા માનીને ટાળો નહીં. પેશાબ કરતી વખતે બળતરા કે દુખાવા માટે પણ વહેલી સલાહ લો.

સ્થિતિ સ્થિર હોય પણ સમસ્યા ચાલુ રહે તો સામાન્ય તબીબી પરામર્શ લો. કેટલી વાર પેશાબ થાય તેની સાથે ઊંઘ, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા અને મુસાફરી પર પડતી અસર પણ જણાવો.

વધુ માહિતી: NHS: urinary tract infections

ત્રણ દિવસની પેશાબની ડાયરી રાખો

ત્રણ સામાન્ય દિવસ અને રાત પસંદ કરો. ક્યારે, શું અને કેટલું પીધું, દરેક વખત બાથરૂમ જવાનો સમય અને પેશાબની માત્રા નોંધો. શક્ય હોય તો મિલિલીટરના નિશાનવાળો અલગ જગ રાખો. માપી ન શકો તો તે નોંધો; આંકડો બનાવીને ન લખો.

સૂવાનો અને જાગવાનો સમય, રાત્રિના ફેરા અને સવારે ઊઠ્યા પછીનો પહેલો પેશાબ પણ નોંધો. તીવ્ર હાજત, લીકેજ, બળતરા અને બીજા કારણે ઊંઘ તૂટવી પણ લખો. આ દરમિયાન સામાન્ય ટેવો જાળવો જેથી રોજિંદી પરિસ્થિતિનો સાચો ખ્યાલ મળે.

ડાયરી અને દવાઓની યાદી સાથે લઈ જાઓ. કાગળની નોટબુક પૂરતી છે; ઍપ કે ઑનલાઇન અપલોડ જરૂરી નથી. હરવા-ફરવામાં તકલીફને કારણે માપવામાં જોખમ લાગે તો સરળ રીત પૂછો. તાત્કાલિક સારવાર ડાયરી પૂરી થાય ત્યાં સુધી ટાળો નહીં.

વધુ માહિતી: EAU: bladder diary for nocturia

વધુ માહિતી: Kingston and Richmond NHS: three-day bladder diary

કઈ તપાસ ઉપયોગી થઈ શકે?

શરૂઆત લક્ષણો, ડાયરી, દવાઓની સમીક્ષા અને શારીરિક તપાસથી થાય છે. જરૂર મુજબ પેશાબમાં ચેપ કે લોહીની તપાસ, બ્લડ શુગર કે HbA1c અને કિડનીની કામગીરીના લોહીના ટેસ્ટ થઈ શકે.

યૂરિન ફ્લો ટેસ્ટ ધાર માપે છે. પેશાબ કર્યા પછી મૂત્રાશયનો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કેટલી માત્રા બાકી રહી તે બતાવે છે. અવરોધની શંકા હોય તો પ્રોસ્ટેટની તપાસ અને પસંદ કરેલી ઇમેજિંગ મદદરૂપ થાય. કેમેરાથી અંદર જોવું કે મૂત્રાશયના દબાણની તપાસ ચોક્કસ પ્રશ્નોના જવાબ માટે કરવામાં આવે છે.

લક્ષણો, ઉંમર અને તમારી પસંદગીની ચર્ચા પછી PSA લોહીની તપાસનો નિર્ણય થઈ શકે. PSA કેન્સર ઉપરાંત પ્રોસ્ટેટ વધવાથી કે સોજાથી પણ વધી શકે; એક પરિણામથી કેન્સરનું નિદાન થતું નથી. તપાસનું પૅકેજ કરાવતા પહેલાં પૂછો કે તેના પરિણામથી સારવારનો નિર્ણય કેવી રીતે બદલાશે.

વધુ માહિતી: NHS: enlarged prostate

વધુ માહિતી: NHS: PSA testing

સુરક્ષિત રીતે શું બદલાવી શકાય?

તમારાં સામાન્ય પીણાંનો મોટો ભાગ દિવસમાં વહેલો લો અને સૂવાના સમય નજીક એકસાથે ખૂબ પીણાં ઘટાડો. અસર થતી હોય તો સાંજની ચા, કૉફી અને દારૂ ઓછાં કરો. શરીરમાં પાણીની અછત થવા ન દો: આખો દિવસ પાણી બંધ કરવું નુકસાનકારક હોઈ શકે, ખાસ કરીને અમદાવાદની ગરમીમાં. હૃદય કે કિડનીની બીમારી માટે પ્રવાહીની મર્યાદા સૂચવી હોય તો તમારી પોતાની યોજના અનુસરો.

સૂતાં પહેલાં પેશાબ કરો, કબજિયાતનું ધ્યાન રાખો અને ઊંઘનો નિયમિત સમય રાખો. બાથરૂમનો રસ્તો સાફ રાખો અને જરૂર હોય તો રાત્રિનો દીવો ચાલુ રાખો. પગના સોજા અને નસકોરાં વિશે પણ વાત કરો.

દવાનો સમય બદલવાથી મદદ થશે કે નહીં તે ડૉક્ટરને પૂછો. પેશાબ વધારતી ગોળી, ડાયાબિટીસની દવા કે બીજી દવા જાતે બંધ ન કરો. તપાસ વિના “પ્રોસ્ટેટ”નાં ઉત્પાદનો કે રાત્રે પેશાબ ઓછો કરવાની દવા શરૂ ન કરો.

વધુ માહિતી: Guy’s and St Thomas’: nocturia

કારણ પ્રમાણે સારવાર પસંદ થાય છે

પ્રોસ્ટેટનાં હળવાં લક્ષણોમાં દેખરેખ અને દિનચર્યાના ફેરફાર પૂરતા હોઈ શકે. કેટલીક દવાઓ પેશાબના માર્ગના સ્નાયુ ઢીલા કરે છે, કેટલીક ધીમે ધીમે પ્રોસ્ટેટનું કદ ઘટાડે છે અને કેટલીક તીવ્ર હાજત માટે હોય છે. આડઅસર અને લાભની સમીક્ષા જરૂરી છે. ચેપ, ડાયાબિટીસ કે સ્લીપ એપ્નિયાની પોતાની સારવાર જોઈએ.

રાત્રે વધુ પેશાબ બનતો હોય એવા પસંદ કરેલા દર્દીઓમાં નિષ્ણાત ડેસ્મોપ્રેસિન જેવી દવા વિચારી શકે. તેના માટે યોગ્ય પસંદગી અને લોહીમાં સોડિયમની દેખરેખ જરૂરી છે, કારણ કે સોડિયમ જોખમી રીતે ઘટી શકે. માત્ર રાત્રિના ફેરા ટાળવા માટે જાતે આ દવા ન લો.

પ્રોસ્ટેટનો અવરોધ સતત તકલીફ આપે કે જટિલતા કરે તો યૂરોલૉજિસ્ટ TURP, જેમાં મૂત્રમાર્ગથી અવરોધ કરતી પેશી દૂર થાય છે, કે HoLEP જેવી લેઝર સર્જરીની ચર્ચા કરી શકે. બીજા વિકલ્પો રચના, સ્વાસ્થ્ય અને ઉપલબ્ધતા પર આધારિત છે. લોહી વહેવું, કેથેટર, સાજા થવાનો સમય, સ્ખલનમાં ફેરફાર અને ફરી સારવારની શક્યતા સમજો. કેટલાક દર્દીઓ માટે સર્જરી યોગ્ય વિકલ્પ હોય છે.

વધુ માહિતી: NHS: enlarged prostate

વધુ માહિતી: BAUS: producing too much urine at night

ઇન્ટરવેન્શનલ રેડિયોલૉજી ક્યાં મદદ કરી શકે?

પ્રોસ્ટેટ આર્ટરી એમ્બોલાઇઝેશન (PAE) કેન્સર વિના વધેલા પ્રોસ્ટેટથી થતાં લક્ષણો માટે પસંદ કરેલા દર્દીઓમાં વિકલ્પ છે. ઇન્ટરવેન્શનલ રેડિયોલૉજિસ્ટ કાંડા કે જાંઘના મૂળની ધમનીમાંથી પાતળો કેથેટર પ્રોસ્ટેટને લોહી આપતી શાખાઓ સુધી લઈ જાય છે. નાના કણો લોહીનો પુરવઠો ઘટાડે છે જેથી ગ્રંથિ ધીમે ધીમે સંકોચાઈ શકે. કેથેટર રક્તવાહિનીઓમાં જાય છે; પેશાબના માર્ગમાં નાખવામાં આવતો નથી.

યૂરોલૉજિસ્ટ અને ઇન્ટરવેન્શનલ રેડિયોલૉજિસ્ટનું મૂલ્યાંકન નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે કે અવરોધ પ્રોસ્ટેટને કારણે છે અને PAE યોગ્ય છે કે નહીં. તે ડાયાબિટીસ, સ્લીપ એપ્નિયા કે મૂત્રાશયની દરેક સમસ્યાની સારવાર કરતું નથી. એવાં કારણ હોય તો પ્રોસ્ટેટની સફળ સારવાર પછી પણ રાત્રિનાં લક્ષણો રહી શકે.

PAEમાં એક્સ-રે અને કૉન્ટ્રાસ્ટ ડાઈ વપરાય છે. પ્રવેશસ્થાને લોહી વહેવું, ચેપ, થોડા સમય માટે પેશાબ અટકવો અને કણો નજીકનાં અંગોની ધમનીઓમાં પહોંચી જવા જેવા જોખમ છે. કિડનીની કામગીરી અને ડાઈની પ્રતિક્રિયાનું ધ્યાન રાખવું પડે. રાહતમાં સમય લાગે છે, સુધારાની ખાતરી નથી અને આગળ સારવારની જરૂર પડી શકે. PAE ચિત્રોથી સમજો.

વધુ માહિતી: NICE: prostate artery embolisation recommendations

વધુ માહિતી: University Hospital Southampton: prostate artery embolisation

સાજા થવાનો સમય અને આગળની મુલાકાતના સવાલો

PAE પછી થોડા સમય માટે પેલ્વિસમાં દુખાવો, પેશાબમાં બળતરા કે વધુ વાર પેશાબ થઈ શકે. ટીમ પાસેથી દુખાવાની દવા, પ્રવૃત્તિઓ, કેથેટરની જરૂર અને આગળની તપાસની યોજના સમજો. તાવ, વધતો દુખાવો, પેશાબમાં અવરોધ કે ચિંતાજનક લોહી આવવા પર સારવાર કરતી ટીમનો વહેલો સંપર્ક કરો. TURP કે લેઝર પછીની સંભાળ અલગ હોય છે; તમારી સૂચવેલી પ્રક્રિયા વિશે ખાસ પૂછો.

આગળની મુલાકાતમાં પૂછી શકો:

• મારી ડાયરી વધુ પેશાબ બનવો, ઓછો સમય રોકી શકવો કે ખાલી કરવામાં મુશ્કેલીમાંથી કઈ બાબત બતાવે છે?
• કયાં કારણો સાથે હોઈ શકે?
• સારવારથી કયો સુધારો કરવાનો હેતુ છે અને સમીક્ષા ક્યારે થશે?
• રાત્રિની તકલીફ ચાલુ રહે તો આગળ શું તપાસશું?

જૂના રિપોર્ટ, દવાઓ અને ડાયરી સાથે રાખો. હેતુ ઊંઘ બગડવાના કારણને ધ્યાનમાં લેતી યોજના અને તે મદદ કરે છે કે નહીં તે સમજવાની સ્પષ્ટ રીત છે.

વધુ માહિતી: UCLH: prostate artery embolisation and recovery

આગળ વાંચો

• પેશાબની તકલીફમાં કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી
• વધેલા પ્રોસ્ટેટ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી
• ચિત્રોમાં સમજો પ્રોસ્ટેટનું એમ્બોલાઇઝેશન
• પરામર્શની તૈયારી